Автор: Свинобоева Належда Николаевна
Музыканы искусство биир тутаах көрүҥэ. Музыканы искусство атын көрүҥнэрин кытта, тус-туспа дойдуга олорон ааспыт эпохалары, бэйэбит төрөөбүт дойдубут култууратын кытта ыкса сибээстээн үүнэр көлүөнэҕэ дириҥник үөрэтиэхтээхпит.
Искусство күүһэ, уратыта киһини киһи гынар, араас харахха, өйгө оҥорон көрүүнү, киһи быһыытынан тас эйгэни ылыныытыгар сабыдыаллыыр. Оннук сайдыбатах киһи айар, толкуйдуур дьоҕура суох буолар. Античнай культура саҕана эстетическэй иитии ис хоһооно дууһаны кытта эт-хаан физическэй уонна духовнай сайдыылар сөптөөх алтыһыылара киин миэстэҕэ турара. Былыргы Грецияҕа музыкаҕа улахан суолта биэрэллэрэ. Пифагор эппит: «Айылҕа күүһэ уонна чыыһылалар күүстэрэ айыылар(божественное) уонна абааһылар(демоническое) көстүүлэрин дьайыылара эрэ буолбакка хаһан баҕарар киһи оҥорор дьыалатыгар уонна сыһыаҥҥа, техническай искусствоҕа уонна музыкаҕа дьайар» диэбитэ. Куйаар(космос)уонна дууһа гармониятын сибээстэринэн музыка киһиэхэ дьайыытын күүһүн быһаарбыттара. Аан бастаан кини ыраастыыр катарсическай дьайыылаах, көмөлөөх, кыахтаах дииллэр. Катарсис пифагорейстэр өйдөбүллэригэр нравственнай, духовнай эрэ буолбакка, эт-хаан ыраастаныыта буолар диэн өйдүүллэрэ. Итинтэн сылтаан медицинскэй хайысхаҕа музыканан дьайан эмтиир ньыма баар буолбута. Куттаныыны, уйулҕа хамсааһынын уһулар мелодиялары, ыгылыйыыны, баттаныыны, дууһа уларыйар кэмин сымнатар, утарсар музыканы истэллэрэ. Музыка өссө майгыны-сигилини (характеры) чочуйууга ньыма буолбута, бу үөрэтии-иитии дьыл ханнык күнүгэр туттуллуохтааҕын тутуһаллара. Физиологията суох философия суох, нервнэй систиэмэ физиологията эстетическэй иитиигэ методикатын кыайан биэрэр кыаҕа суох. Философия, физиология, эстетика-искусство философиятын үөскэтэллэр.
Науканан дьарыктаммыт дьон ону тоһоҕолоон бэлиэтээбиттэрэ. Д.И.Менделеев таблицатын оҥороругар наука материалы эрэ ирдээбэт, былааны уонна гармонияны билиигэ, өйөөһүҥҥэ уонна ылыныыга олоҕурар диэн эппитэ биллэр. Математик С.В. Ковалевская дууһатыгар поэт эрэ киһи математик буолар диэбиттээх. Поэт киһи атын дьон тугу көрбөттөрүн ону көрүөхтээх, математик эмиэ оннук буолуохтаах диирэ. Нуучча ученайа Н.И.Пирогов «Олохпут саамай бары кэрэтэ наукаҕа уонна искусствоҕа баар» диэбитэ биллэр. Киһи өйүттэн саҕыллан айыллыбыт фантазия уонна баар наукаҕа олоҕуран оҥоһуллубут үлэлэр элбэхтэр. Кэрэни өйдөөһүн син биир тугу эрэ айыы курдук диэн А.Г.Эйнштейн этэн турар. Толкуйдаан көрүү уонна өй гармониятын күүһэ эстетическай иитии сыала буолар.

Музыка-о5ону иитии гармонията. Н.Н.Свинобоева.docx